جام جمشید

سالها دل طلب جام جم از ما می کرد آنچه خود داشت زبیگانه تمنا می کرد ( حافظ شیرازی)
خیز تا دامن ز چرخ هفتمین برتر كشیم هفت كشور را به دور ساغری اندر كشیم (سنایی غزنوی )
ایوب تبری در نوشته ی فارسی كهن خود آورده است : [1]
آ« به زبان پارسی دری او را ستاره یاب گویند و به پهلوی جام جهان نمای ، و به تازی صطرلاب نویسند . و ضربها و صورت كردارهاش از بسیار نوع است ، لكن نهاد جمله از سه روی است : یا كُری بود ، یا دَوری یا زورقی.اما كُری آن باشد كه چون گویی باشد گرد ، بر گرد قطب ثابت بركردار فلك ، بر وی نگاشته صورتهای بروج و ستارگان ثوابت . و پیشینیگان در روزگار قدیم بر آن كردار داشتندی .اما دَوری آن باشد كه چون قرصهای بود گرد و پهن . و متاخران اندرین روزگار ما بیشترین برین كردار دارند .
و زورقی بركردار جامی بود نیم گرد ، و اندر شكم وی صورت فلك و جایگه ستارگان نگاشته باشند . و پارسیان در روزگار قدیم برین كردار داشته اند . آ»
آ« حمزه اصفهانی آنرا فارسی معرب دانسته و به ستاره یابش تفسیر كرده گفته است : بزبان پهلوی آنرا جام جهان نما خوانند . و گفته اورا جمعی پسندیده و مقرون بصواب دانسته اند و گفته اند : كه حروف آن با اصطرلاب چندان فرقی ندارد و جز با تغیر بعضی از حروف اختلاف بسیاری در آنها نیست .آ» [2]
استاد فرزانه بیرونی خوارزمی در التفهیم آورده است كه :
آ« مردم ، نام منجمی را سزاوار نشود اگر این چهار دانش را بتمامی نداند و ایزد تعالی توفیق دهنده است بر صواب گفتار و كردار بمنت خویش 1- هندسه 2- شمار 3 - صورت عالم 4 - احكام نجوم آ» .
بیرونی , جغرافیا ، هفت اقلیم ، تقویم و اصطرلاب را در رده دومِ وابستگی به این دانش آورده . و همچنین جبر و مقابله را پیوسته ای دیگر به این دانش شمرده است.آ» [3]
فردوسی توسی فرزانه آورده است:
پس آن جام بر كف نهاد و بدید درو هفت كشور همی بنگرید
زماهی به جام اندرون تا بره نگاریده پیكر بدو یكسره
چه كیوان چه هرمز چه بهرام و شیر چو ماه و چو ناهید و تیر
جام جمشید یا ستاره یاب زورقی :
اگر جام نیم کره ای بسازیم که از برج های بره تا ماهی درآن کشیده گردد و بتوان با کشیده هایی دیگر در آن سمت و ارتفاع خورشید و ماه - آغاز موسم های چهار گانه - آغاز ماه ها ی سال - طلوع و غروب سالانه - اذان نیمروز و عصر - ساعت آفتابی سالانه - حرکات ماه وسیارات و ستارگان - و ... را پیدا کنیم و نشان دهیم . نوشته های ایوب تبری حمزه اصفهانی و فردوسی توسی را اثبات نموده ایم و جام جمشید را پیدا نموده ایم.
باجام ساخته خود - برای خرافات احکام نجوم (astrology ) هم میتوانیم دکانی باز نموده آینده را بازگو کرده در پی باور کنندگان ساده و نادان آن باشیم . و برای آن خریداران به استخاره و فال بینی و سعد و نحس کردن روزها و کار های خوب و بد در آن روز و ورد نویسی بپردازیم.
روش علمی ساخت جام جمشید !؟
چگونه این جام را بسازیم ؟
برای آماده کردن جام یا نیمکره میتوان از نیمه کردن دقیق کره های جغرافیایی یا توپی های کروی و یا از نیم کره های آماده ساخت شرکت لوازم کمک آموزشی واقع در جاده قدیم کرج بهره ببریم .
یک پرگار محکم پیچی دقیق هم نیاز داریم .
قطر داخلی این نیم کره را با پرگار بدست می آوریم .
عرض جغرافیایی جایگاه ما یا عرض جغرافیایی جام جمشید خود را باید داشته باشیم .
عرض 37 درجه را برای مثال برابر جایگاه ناظر بر می گزینیم .
روش هندسی پیدا نمودن شعاع ها ی دایره ها و کمان های جام جمشید:
چون قطر درونی جام خود را با پرگار بدست آوردیم آنرا نیم می کنیم شعاع جام ما بدست می آید . [4]
چون ما را ناچار به عادت بهره بری از فونت های عمو زاده های سلمی داده اند . قطر راd و شعاع را r می نامیم .
کاغذ یا مقوایی آماده می نماییم آنرا به میز خود ثابت می کنیم .[5]
به شعاع جام خود دایره ای می زنیم . این دایره پایه کار های دیگر ما خواهد شد .
به اندازه همین شعاع یک میله نازک مسی نک تیز به نام چوبک درست می نماییم .
نامگذاری A-B-C-D که عموزاده های سلمی ما از روی الف ب ج - د هندسه ایرانی ما یاد گرفته اند را در هندسه خود مینویسیم .
قطر آنرا می کشیم . BC
مرکز دایره جای نک چوبک ما خواهد بود .O
قطر افقی این دایره برابرخط افق می باشد .BC
نگاه به نیم دایره پایینی نگاه به مقطعی از جام استBAC . نگاه به نیم دایره بالایی نگاه به آسمان و روشنان آن است .BSC ( نگاره زیر ) نیم کره پایین تصویر نیمکره بالایی است .

دور دایره را به 360 بخش می نماییم . به روش هندسی میتوان یک دایره را به 72 بخش و سپس هر بخش را به پنج بخش نمود .
S سرسو (سمت الراس) را 90 و A سمت القدم را هم 90 می نامیم و A , C را صفر درجه می نامیم کمان های BA CA SB SC همه به 90 درجه بخش شده و از صفر تا نود درجه می باشد .
روش کشیدن تصویر قطب بر جام :
کمان CG' ارتفاع قطب است . که برابر عرض جغرافیایی و زاویه آن می باشد .G تصویر G' بر جام است .
ارتفاع خورشید یا ستاره برابر کمانی آسمانی است که از چشم ناظر زمینی به آن رفته با خط افق چشمی او - این کمان برابر زاویه بین این دو خط می باشد . ( پژوهشگران و کار آموزان باید زمین مرکزی بیاندیشند.)
جام را بدست میگیریم . پرگار را به اندازه خط AB. باز میکنیم .
نک تیز پرگار را بر یک جای لبه جام می گذاریم و یک نیم دایره درون جام می کشیم . پایگاه پرگار را بر جام همD می نامیم جای برخورد این نیم دایره با لبه جام در راست دید ما نقطه B و در چپ دید ما همان نقطه C است .
پرگار را با همین شعاع بر نقطه B جام می گذاریم نیم دایره دیگره در ون جام میکشیم .این نیم دایره از نقطه D لبه جام گذشته و در لبه دیگر نقطه F را می سازد . این دو نیم دایره درون جام بر هم عمود بوده و جای برخورد آنها همان نقطه A است . نقطه A جام نشیمن گاه چوبک ما است و آنرا مرکز جام می نامیم .
کمان BAC در جام را خط نیمروزان می نامیم .
پرگار را به اندازه کمان AG باز مینمایم .
پرگار را در مرکز جام گذاشته محل برخورد این شعاع پرگار را با نیم دایره BAC درون جام بدست می آوریم این نقطه در جام همان G است که تصویر قطب گذشته از نقطه O هندسه ی کشیده شده ماست .
روش کشیدن کمانهای ارتفاع خورشید :
X1i را برای کشیدن ارتفاع بر میگزینم در آ ن i بین 0 و 90 می باشد .
در X1i درجه بیست را برمیگزینیم ( 20= i ) .
در هندسه خود از O به X1iمی کشیم .
پرگار را به اندازه خط OX1i باز می نماییم .
جام را بدست گرفته به مرکز جام دایره ای میزنیم که بر جام بیافتد . ( میتوان رنگاهای گوناگونی برای هر بخش برگزید).
این دایره در کف جام ما دایره ارتفاع بیست درجه است . هر زمان که سایه نک چوبک ما که اندازه آن برابر شعاع درونی جام بوده و شاغولی بر مرکز جام نشانده خواهد شد - بر این دایره بیافتد ارتفاع آفتاب بیست درجه میگردد.
بستگی به بزرگی و کوچکی جام میتوان i را ده درجه به ده درجه یا پنج درجه ای یا یک درجه ای افزایش داد .
اگر ده درجه به ده درجه را برگزینیم باید شعاعهای 10-20-30-40-50-60-70-80- را در هندسه خود پیدا نموده و هشت دایره برجام با یک رنگ بکشیم . لبه جام ارتفاع صفر و مرکز جام ارتفاع نود درجه را نشان میدهد . میتوان این دایره ها را با رنگ خودش مدرج نمود و بر جام نوشت .
روش کشیدن کمانهای سمت وسوی خورشید :
پرگار را به اندازه شعاع جام باز میکنیم .
آنرا بر لبه جام و برB C D - F جام گذاشته دایره لبه ی جام را از چهار بخش به دوازده بخش مینمایم .
به رنگ نیم دایره نیمروزان که پیش از این آنرا کشیدیم و به شعاع نوی پرگار که برابر خط AB است چهار دایره به مرکز نقطه های بدست آمده نو درلبه جام می کشیم این دایره ها همه از مرکز جام میگذرند و درون جام را به دوازده بخش مینماید .
زاویه بین هر یک ازین نیم دایره ها برابر سی درجه می شود . پس ما خطوط و کمانهای سمت خورشید را سی درجه سی درجه کشیده ایم . اگر لبه جام را به جای دوازه بخش به سی و شش بخش به نماییم و به همین روش دایره های درونی سمت را بکشیم درجه بندی درون جام ده درجه به ده درجه خواهد شد .
چگونه سمت و ارتفاع خورشید را با این جام جمشید پیدا کنیم ؟
در آغاز باید تکیه گاهی برای جام بسازیم که بتوانیم جام جمشید خود را برآن گذاشته لبه آنرا تراز نماییم .
جام جمشید را به جای بازی برده چوبک آنرا بر مرکزش مینشانم و بر روی تکیه گاه خود تراز مینماییم .
زمانی که نیمروز شد و خورشید به اوج خود رسید سایه جام باید بر خط نیمروزان بیافتد و نقطه قطب جام پشت به خورشید باشد .
اگر نگاه کنیم تصویر چشم ما که به قطب بگذرد مانند خطی است که از نک چوبک به نقطه قطب جام جمشید خواهد رفت .
چون سایه پایه کار ما است نقطه B=180 / D=90 / C=360 / F=270 / در جام جمشید ما خواهد بود .
پس از اینکه جام خود را در عرض جغرافیایی جام تراز نمودیم . دیگر هرروز می توانیم در هر زمان که آفتاب داشته باشیم - هم ارتفاع خورشید و هم سمت آنرا با دقت جام جمشید خود بیابیم .
پژوهشگران باید بدانند که در آغاز باید عرض دقیق محل خود را بدانند و بجای عرض 37 درجه ای این نوشته آنرا بر گزیند. اگر چه بااین جام جمشید میتوانیم در هر عرض جغرافیایی سمت و ارتفاع خورشد را بدست آوریم اما برای کار های دیگر جام جمشید مانند پیدا کردن ساعت و زمان روزانه گاهشماری و تقویم سالانه طلوع و غروب سالانه و .... هر جام جمشید تنها در همان عرض جغرافیایی کار می کند که در آغاز برگزیده شده است. این عرض جغرافیایی مانند 37 درجه دو دایره کامل در نیم کره شمالی و نیمکره جنوبی زمین است و جام جمشید ما در همه جاهایی زمین که عرض جغرا فیایی آن با عرض جام جمشید ما برابر است کار می کند . پس جام جمشید این نوشته به عرض 37 درجه بر همه طولهای نیمکره شمالی و نیمکره جنوبی با عرض 37 درجه کار خواهد کرد .
روش کشیدن جای ستارگان همیشه پیدای آسمان :
پرگار را به اندازه BG باز مینماییم .
به مرکز قطب جام خود و به همین شعاع یک دایره درون جام می کشیم .
هرزمان به این دایره نگاه کنیم جای چرخش ستارگان شمالی را که همیشه در همه شبهای سال پیداست می بینیم .
روش کشیدن کمانهای پیدا کردن زمان روزانه و ساعت آفتابی جام جمشید :
جام جمشید خود را بدست میگیریم و پرگار بر میکشیم .